Čačak

Istorija Čačka

U geografskom pogledu, Čačak se nalazi na kontaktu Šumadije i unutrašnjih dinarida.

Opština zauzima površinu od 636 kilometara kvadratnih niz tok Zapadne Morave.

Najstarija otkrivena arheološka nalazišta na ovom prostoru, koja govore o postojanju ljudskih zajednica i njihovom životu, pripadaju periodu neolita ili mlađeg kamenog doba (od oko 5500. do 3200. godine pre nove ere).

Registrovani su i lokaliteti iz bronzanog doba, uglavnom humke.

Najznačajniji praistorijski nalaz je iz Atenice, gde su oko 500. pre nove ere sahranjeni, najverovatnije, tribalski knez i kneginja sa bogatim zlatnim i srebrnim nakitom.

Sledeći veliki istorijski period, Antički, odgovara vremenu rimske dominacije na ovom području.

U okviru čačanske opštine otkrivene su brojna poljoprivredna imanja sa pratećim objektima (villae rusticae) iz rimskog doba.

Na osnovu još nekih nalaza (epigrafskih natpisa, metala i keramike) može se reći da se antički život na ovom prostoru odvijao u periodu od II do početka V veka naše ere, kada je teritorija Čačka i okoline pripadala rimskoj provinciji Dalmaciji.

U samom centru grada istražene su terme iz II i IV veka naše ere. Nakon velike seobe naroda na ovom prostoru život zamire. Tek u VI veku u brdsko-planinskom području oko Čačka podiže se vizantijsko utvrđenje, danas nazvano Gradina, za koje se pretpostavlja da je predstavljalo administrativni i verski centar celog područja.

Najstariji pouzdano potvrđeni materijalni ostaci života Srba na ovim prostorima, koji su se na Balkan doselili za vreme vizantijskog cara Iraklija (610-641), otkriveni su na lokalitetu "Kulina" pod Kablarom i koji su datovani u X-XI vek.

Za vreme Stefana Nemanje, ovaj kraj pod vlašću njegovog brata Stracimira, koji njime upravlja između 1168. i 1189. godine, i kada na mestu današnje crkve podiže manastir Moravski Gradac, koji je bio i sedište episkopije a kasnije mitropolije.

Čačak se pod današnjim imenom prvi pu pominje 18. decembra 1408. godine, u jednom spisu iz Dubrovačkog arhiva.

Turska vlast na ovim prostorima nije bila ugrožena sve do Bečkog rata (1683-1699).

Austrijska vojska je 1688. godine prodrla duboko u Srbiju, kada su ustanici oplenili i Čačak.

Nakon dve godine austrijska vojska i srpski ustanici bili su poraženi, a turska vojska je uskoro razorila i sva ustanička mesta u Zapadnoj Srbiji. Mir između dve carevine nije dugo trajao. Uoči Austro-turskog rata 1716-1738. Čačak je imao oko 150 kuća. Oslobođenje u jesen 1717. zateklo je "nenaseljeno pusto mesto", koje Požarevačkom mirom ostalo u austrijskim rukama. Turci su u svojoj ofanzivi krajem februara 1738. ponovo zauzeli i spalili Čačak.

Posle ponovnog pada severne Srbije u turske ruke veliki deo ovog prostora ostao je pust usled seoba preko Save i Dunava. To je vreme kada se na ovo područje naseljava stanovništvo iz Crne Gore, Hercegovine, Bosne i Starog Vlaha od kojih danas potiče 90% stanovniaka ovog kraja. Za vreme Kočine krajine varoš su 1788. popalili ustanici kneza Alekse Nenadovića.

Čačak je u Prvom srpskom ustanku oslobođen u proleće 1804. godine. Varoš je 1808. imao 250 stanovnika.

Kada su Turci 1813. napali Srbiju sa svih strana, pod njihovu vlast pao je i Čačak. Posle ponovnog osvajanja Srbije represalije nad srpskim stanovništvom od strane Turaka bile su nepodnošljive.
Misao o novom ustanku nijednog trenutka nije zamirala.

U selu Trnavi kod Čačka, septembra 1814. izbila je Hadži-Prodanova buna i uglavnom je ostala u lokalnim okvirima. Turci su je svirepo ugušili.
Novi ustanak planuo je u Takovu sledeće 1815. godine na proleće, i zahvatio veliki deo Srbije.
Velika bitka na Čačku trajala je od 25. aprila do 13. juna. Rešena je u nekoliko uzastopnih bojeva na prostoru od brda Ljubića i varoškog šanca. Poginuo je i predvodnik turske vojske Imšir - paša, i uništena glavnina turske vojske u beogradskom pašaluku.

Čačak se posle Drugog srpskog ustanka razvijao kao nahijsko sedište. Posle konačnog odlaska Turaka iz Čačka, početkom tridesetih godina XIX veka, varoš je imala samo 900 stanovnika.

Konačna obnova crkve izvršena je 1834. godine.

U gradu je 1837. počela je sa radom i Gimnazija. Sredinom XIX veka Čačak je imao oko 1.500 stanovnika. Gradski centar sa sabornom crkvom i objektima balkanske arhitekture podsećao je na doba prve vlade kneza Miloša Obrenovića.

Nezavisnost i međunarodno priznanje koju je Srbija dobila 1878. godine uslovili su veliki ekonomski preporod cele zemlje.
Čačak postaje veliki centar za promet poljoprivrednih proizvoda u Zapadnoj Srbiji.

U železnički saobraćaj Čačak je uključen 1911. kada je u grad ušao prvi voz.
Privredni napredak uslovio je i rast grada. Broj stanovnika se sa 2.290 iz 1874. godine povećao na 3.869 u 1890. godini, da bi 1900. godinu dočekao sa 4.232 žitelja čiji je broj narastao na 5.671 u 1910. godini.
Nakon trogodišnje Austro-ugarske okupacije, Čačak je oslobođen 25. oktobra 1918. godine. Grad je nastavio svoj razvoj, ali ovoga puta u sasvim novom ambijentu proširene države.
Čačak je 1921. godine, dobio i električnu energiju za napajanje domaćinstava i prvih većih industrijskih postrojenja, Vojno-tehničkog zavoda koji je počeo sa radom 1930. godine i zapošljavao oko 1.000 radnika i Fabrike hartije, osnovana 1930. i koja imala oko 200 radnika.
Opšti napredak ogledao se i prerastanjem Gimnazije u Čačku iz šestorazredne u osmorazrednu i otvaranjem nove zgrade 1927, u kojoj je gimnazija i danas smeštena.
Izvršena je i obnova crkve, 1929. godine. Sve je to za posledicu imalo i povećanje stanovnika grada, sa oko 5.000 iz 1918. na oko 13.000 pred 1941. godinu.

Tokom 1941. godine Čačak i njegova okoline su središte ustanka, kao i kasnijeg građanskog rata između partizana i četnika.
Sukobi između dva pokreta izbilu su oko pitanja zajedničke komande, oznaka koje nisu državne, revolucionarnih organa vlasti.
Nemci su pored represije nad civilnim stanovništvom i pojedinačnih i masovnih likvidacija svojih neprijatelja, izvršili i pljačku industrijskih postrojenja.
Okupacija je u mnogome vratila čitavo područje čačanskog kraja, u period sa početka XX veka. U jesen 1944. godine potpomognuti podrškom zapadnih saveznika i jedinica Crvene armije, pripadnici partizanskog pokreta odneli su prevagu. Konačno oslobođenje Čačka dogodilo se 4. desembra 1944. kada su nemačke jedinice isterane iz grada.

Posle Drugog svetskog rata došlo je do revolucionarnog preobražaja društva.

Monopol komunističke partije u svim vidovima života trajao je više decenija, sve do prvih višestranačkih izbora u Srbiji 1990. godine, odnosno do 2000. godine kada je došlo do konačnog smenjivanja nosioca starog režima nasleđenog iz vremenena komunizma.
Razvoj Čačka od oslobođenja zemlje 1945. godine bio je usporen usled posledica okupacije i rata. Obnovljena su mnoga i poginuta nova preduzeća, kulturne ustanove, sportska društa. Grad kojeg danas poznajemo u ovom periodu dobio je i svoju arhitektonsku fizionomiju. Broj stanovnika Čačka neprekidno je rastao. Od oko 13.000 iz 1948. godine, kada je dostignut broj žitelja grada pre početak Drugog svetskog rata, preko 27.642 stanovnika u 1961. godini do 72.392 u 1991. godini. U celoj opštini je 1991. bilo ukupno 116.618 stanovnika.

USTANOVE KULTURE

Čačak je jedan od najrazvijenijih kulturnih centara Srbije. Kolevka je istaknutih stvaralaca, kakvi su slikari Nadežda Petrović i Bogić Risimović Risim, ili pesnici Vladislav Petković Dis, Danica Marković, Dragoslav Grbić, Branko V. Radičević, Aleksandar Ristović, Branislav Petrović...

U gradu živi i stvara dvadesetak članova Udruženja književnika Srbije i Udruženja likovnih umetnika Srbije.

Narodni muzej, Čačak, ulica Cara Dušana 1:
u više postavki nudi poklonicima spomeničke baštine predmete koji svedoče burnu prošlost ovog dela Srbije. Postavka u konaku (iz 1835. godine) gospodara Jovana Obrenovića sadrži nalaze iz praistorijskog i rimskog doba, Prvog i Drugog srpskog ustanka i oslobodilačkih ratova srpskog naroda u 19-tom i 20-tom veku. U konaku porodice Nedić urađena je postavka stare gradske kuće. Ustanova organizuje naučne skupove i objavljuje svoj godišnjak - Zbornik radova.

Umetnička galerija ''Nadežda Petrović'', Čačak, ulica Cara Dušana 4: pored slika začetnika i najmarkantnije ličnosti modernog srpskog slikarstva Nadežde Petrović, u stalnoj postavci ima najnadahnutijih ostvarenja savremenih slikara Balkana. U posebnom objektu (Gospodar Jovanova ulica) je Spomen-zbirka istaknutog srpskog slikara, Čačanina poreklom, Bogića Risimovića-Risima. Ustanova organizuje reprezentativne izložbe i Memorijal Nadežde Petrović (bijenale savremenog jugoslovenskog slikarstva).

Gradska biblioteka, Čačak, uži gradski centar: raspolaže sa preko 120.000 naslova knjiga i časopisa, ali i bogatom zbirkom pisane i štampane dokumentacije o Čačku i okolini, kao i bogatom zbirkom rukopisa zavičajnih stvaralaca. Organizuje književne večeri i pesničku manifestaciju Disovo proleće (sredinom maja svake godine), na kojoj su glavni gosti najeminentniji savremeni jugoslovenski pesnici.

Međuopštinski istorijski arhiv, Čačak, ulica Gospodar Jovanova: sređuje, čuva, štiti i publikuje arhivsku građu koja svedoči slojevitu ekonomsku, političku i kulturnu prošlost Čačka i okoline. Izdavač je zbornika arhivske građe ''Izvornik''. Organizuje izložbe pisanih svedočanstava prošlosti.

Dom kulture, Čačak, na gradskom trgu: organizuje pozorišne, muzičke i druge priredbe masovnog karaktera, likovne izlozbe i književne večeri. Neguje i amatersko stvaralaštvo.

''Čačak film'', u dva gradska bioskopa ''Prag'' i ''Sutjeska'' organizuje projekcije ostvarenja sedme umetnosti. Čuva filmove o Čačku i okolini.

Čačak ima više privatnih umetničkih galerija. Pored izložbi, organizuju prodaju slika, crteža, grafika i skulptura istaknutih jugoslovenskih savremenih umetnika.

Kulturno-prosvetna zajednica, Gospodar Jovanova 9, objedinjuje rad ustanova kulture i podstiče stvaralaštvo dvadesetak kulturno-umetničkih društava, klubova i sekcija. Organizuje, od sredine juna do sredine septembra, Čačansko kulturno leto.

Salon fotografije, prostorije Međuopštinskog istorijskog arhiva u Gospodar Jovanovoj ulici: organizuje, u kontinuitetu, izložbe ostvarenja majstora umetničke fotografije iz zemlje i inostranstva i školu fotografije.

UMETNIČKA UDRUŽENjA
Književni klub ''Dragoslav Grbić'', Dom kulture, centralni gradski trg, pored članova udruženja književnika Srbije okuplja i druge brojne poslenike pisane reči, organizuje zapažene književne večeri i bavi se izdavačkom delatnošću.

Društvo likovnih umetnika ''Risim'', pored članova Udruženja likovnih umetnika Srbije, okuplja i druge brojne likovne pedagoge i amatere. Organizuje likovnu koloniju Čačak.

Foto i video klub ''Čačak'', okuplja fotografe, organizuje izložbe i smotre ostvarenja majstora umetničke fotografije i jugoslovenski festival animiranog filma.

Udruženje publicista Čačka, članovi ovog udruženja su doktori nauka, istraživači, pisci, umetnički fotografi i novinari.
Ova ustanova ima zadatak da se brine o arhivskoj građi i registraturskom materijalu na teritoriji opština Čačak, Gornji Milanovac i Lučani. Nalazi se pod nadzorom Ministarstva kulture Republike Srbije, a stručno je povezan sa matičnom kućom, Arhivom Srbije u Beogradu.

Do osnivanja ustanove, arhivska građa na području bila je izložena masovnom uništenju. Posebno su po nju bili pogubni česti ratovi i okupacije. Ali i u miru njen opstanak nije bio osiguran. Uobičajeni nemar i nehat, i to od strane svih, te odsustvo svesti o značaju arhivske građe za naučne i kulturne potrebe, bili su uzroci njenog propadanja, uništenja i nestanka.

U odsustvu organizovane zaštite arhivske građe, koja je na ovom području trajala sve do 1948. godine, nestala su skoro sva značajna dokumenta iz perioda 19-tog veka, pa tako ova ustanova raspolaže sa veoma malom količinom građe iz tog perioda. Nekoliko najstarijih dokumenata, koji se odnose na početak 19-tog veka, sačuvani su samo iz ljubavi prema njima od strane retkih pojedinaca, koji su ih, poput Dimitrija Mite Petrovića, marljivo prikupljali i brižljivo čuvali.

Organizovana zaštita arhivske građe na području ove ustanove počinje 24. marta 1948. godine, kada je osnovano Arhivsko središte u Čačku. Teritorijalna nadležnost ustanove u osnivanju prostirala se na srezove: ljubićko-trnavski, dragačevski, žički, takovski, ljiški, moravički i studenički. Prvi rukovodilac ustanove bila je Margita Radović, profesor čačanske gimnazije.

Od osnivanja ustanova je nosila nazive: Arhivsko središte (od 1948. do 1955), Gradska državna arhiva (od 1955. do 1956.), Istorijski arhiv (od 1956. do 1977.), a poslednja promena naziva izvršena je polovinom 1977. godine u Međuopštinski istorijski arhiv za opštine Čačak, Gornji Milanovac i Lučane.

U skladu sa administrativno-teritorijalnim promenama vršen je prenos prava i dužnosti osnivača, kao i nadzor nad radom arhiva. Pravo i dužnost osnivača vršili su: Narodni odbor skupštine Čačak, Narodni odbor sreza Čačak, Skupština sreza Kraljevo i Skupština opštine Čačak. Od polovine 1977. godine do početka devedesetih godina, pravo i dužnosti osnivača zajednički su vršile opštine: Čačak, Gornji Milanovac i Lučani. Danas to pravo ima Ministarstvo za kulturu republike Srbije.

Arhiv je smešten u zgradi bivšeg Načelstva okruga čačanskog, koja je podignuta 1877. godine, u ulici Gospodara Jovana br. 2. U prizemlju zgrade su depoi sa arhivskom građom, a na spratu radne prostorije: biblioteka sa čitaonicom, fotolaboratorija i galerija arhiva. Zgrada u kojoj je smešten Arhiv, proglašena je za kulturno dobro velikog značaja, 11. februara 1974. godine.

Stručnom osposobljavanju i permanentnom usavršavanju radnika u arhivskoj struci doprinosili su: Arhiv Srbije, Arhivsko veće Srbije, Zajednica arhiva Srbije, savezi društava arhivskih radnika Srbije i bivše SFRJ, kao i zajednička glasila ''Arhivisti'' i ''Arhivski pregled''.

Od osnivanja ustanove do današnjih dana, zaštitu arhivske građe na ovom području vršilo je 37 stručno osposobljenih radnika. Sada Arhiv u Čačku ima 13 zaposlenih radnika i to: direktora sa zvanjem viši arhivist, arhivskog savetnika, tri arhivista, višeg arhivskog pomoćnika prve vrste, višeg arhivskog pomoćnika, majstora fotografije, dva arhivska pomoćnika, ekonomskog tehničara i dva pomoćna radnika.

Za svoj doprinos u razvoju arhivistike, Arhiv u Čačku je dobio najviše priznanje iz te oblasti, nagradu ''Danica Gavrilović'', 1988. godine.

Pored najviših priznanja iz struke, Arhiv je dobitnik brojnih nagrada od strane raznih udruženja sa kojima je sarađivao, kao i najviših nagrada opština na čijim teritorijama ima nadležnost.
  Grb grada
  Večernji pejzaž centra.

Podaci korišteni sa sajta grada. Zvanična prezentacija.

Jano, Dušane jako ste me obradovali svojim postovima
Tako malo znamo o drugim gradovima, pa dragi moji prijatelji pišite o svojim gradovima... U Leskovcu nisam nikada bila, u Čačku samo jednom.
Volimo ih, zar ne? Pa evo prilike da tu ljubav podelimo i bolje se upoznamo.

Posto me mrzi da ponovo postavljam fotke na net, evo i jedne matore galerije koju sam pravio pre mozda i 10ak godina
http://www.ptt.yu/korisnici/m/a/madzic/opu... adgalerija.html

A ovde ima i fotki kako je izgledao Cacak ranije...

http://www.opusteno.in.rs/viewtopic.php?f=43&t=565